Η Λιβύη μπροστά σε μια νέα περίοδο αναταραχών – Η υποχρέωση της Δύσης

Οι εξεγέρσεις του 2011, ή αλλιώς και  “Αραβική Άνοιξη’’ στις χώρες της Βόρειας Αφρικής προκάλεσαν αμφιλεγόμενα αποτελέσματα. Το κράτος όμως το οποίο συνεχίζει να αντιμετωπίζει τα μεγαλύτερα δεινά ως συνέπεια των γεγονότων του 2011 είναι η Λιβύη, η οποία βυθίστηκε σε μια πολύχρονη κατάσταση αστάθειας και φαίνεται ότι, για ακόμη μια φορά, είναι μπροστά σε μια κρίσιμη περίοδο. Αξιολογώντας λοιπόν το παρελθόν, το παρόν και διαβλέποντας το μέλλον της Λιβύης γεννώνται ερωτηματικά ως προς την απόφαση των δυτικών δυνάμεων για επέμβαση κατά του Καντάφι το 2011. Με βάση τα παραπάνω, η αρχή της  “Ευθύνης για προστασία’’ (Responsibility to protect) και η σκοπιμότητα της εφαρμογής της στην περίπτωση της Λιβύης αποτελεί αντικείμενο προβληματισμού.

Γράφει ο Γιώργος Βαρδάκης

Για τη Λιβύη όλα ξεκίνησαν το Φεβρουάριο του 2011 με τις ταραχές που ξέσπασαν κυρίως από τη Βεγγάζη ενάντια στον ηγέτη και δικτάτορα από το 1969 στη χώρα Μουαμάρ Καντάφι. Ένα μήνα αργότερα, μια νατοϊκή επιχείρηση αναλαμβάνει, να πλήξει τις κυβερνητικές δυνάμεις. Μετά τη λήξη των επιχειρήσεων, η κατάσταση στη χώρα δεν εξομαλύνθηκε, γεγονός που κατέστησε τη Λιβύη ένα διαλυμένο κράτος (collapsed state)-πεδίο συγκρούσεων διαφόρων οργανώσεων και τρομοκρατών. Τελικά, ο Καντάφι δολοφονείται στη Σύρτη, τη γενέτειρά του, στις 20 Οκτωβρίου. Τρεις ημέρες αργότερα, το πολιτικό όργανο των ανταρτών, το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο,  διακηρύσσει την  “απελευθέρωση” της χώρας. Μόνο που αυτή η  “απελευθέρωση’’ μόνο σταθερότητα δεν επέφερε στη Λιβύη.

Μετά την απουσία ουσιαστικής κυβέρνησης για περίπου τέσσερα χρόνια, τον Δεκέμβριο του 2015 σχηματίζεται, υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας (ΚΕΕ), και τρείς μήνες αργότερα ο πρωθυπουργός Φάγιεζ αλ Σάρατζ καταφέρνει να εγκατασταθεί στην Τρίπολη. Η κυβέρνηση, όμως, αυτή δεν αναγνωρίζεται σε όλη τη χώρα. Στην ανατολική Λιβύη κυρίαρχος είναι ο στρατάρχης Χάφταρ και η παραστρατιωτική του οργάνωση Λιβυκός Εθνικός Στρατός (ΛΕΣ). Σήμερα, ο Λίβυος στρατάρχης και οι δυνάμεις του, μετά από μια σειρά επιτυχιών με την κατάληψη πλούσιων πετρελαϊκών περιοχών, αν και εξαπέλυσαν επίθεση για να καταλάβουν την πρωτεύουσα Τρίπολη, στο τέλος δεν κατάφεραν να την θέσουν υπό τον έλεγχό τους και η κατάσταση φαίνεται να έχει περιέλθει σε στρατιωτικό και πολιτικό αδιέξοδο.

Με βάση τα προαναφερθέντα, το στοιχείο  το οποίο προκαλεί και τον εύλογο προβληματισμό αναφορικά με τη κατάσταση που επικρατεί στη Λιβύη αυτά τα χρόνια, είναι η σκοπιμότητα της επέμβασης της Δύσης κατά του Καντάφι. Πιο συγκεκριμένα, τον Μάρτιο του 2011 το ΝΑΤΟ υλοποιεί την απόφαση 1973 του Συμβουλίου Ασφαλείας, στη βάση, της ψηφισμένης από την Παγκόσμια Σύνοδο Κορυφής του 2005, αρχής “Ευθύνη Για Προστασία’’(Responsibility to protect) και πραγματοποιεί αεροπορικές επιχειρήσεις στη Λιβύη κατά των κυβερνητικών δυνάμεων. Η αρχή στηρίζεται σε τρεις  πυλώνες οι οποίοι συνοπτικά αναφέρουν, ότι σε περίπτωση που σε ένα κράτος, το οποίο είναι υπεύθυνο να προστατεύει τους πολίτες του, διαπράττονται εγκλήματα όπως εθνοκάθαρση, γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τότε η διεθνής κοινότητα είναι υπεύθυνη να αναλάβει αρχικά διπλωματική και στη συνέχεια, σε περίπτωση μη συμμόρφωσης, ακόμη και στρατιωτική δράση εναντίον του κράτους αυτού.

Στη βάση  της αρχής “Ευθύνη Για Προστασία’’ λοιπόν έγινε η επέμβαση στη Λιβύη με την ασφάλεια των πολιτών να υπερτερεί έναντι της ασφάλειας του κράτους, αντικαθιστώντας το Βεστφαλιανό σύστημα περί κυρίαρχων κρατών. Παρατηρώντας όμως τα δεδομένα που προέκυψαν, θα μπορούσαμε να θέσουμε τους εξής προβληματισμούς για την εφαρμογή της στη Λιβύη. Αρχικά, αν και είναι αλήθεια ότι τα αρμόδια τμήματα των Ηνωμένων Εθνών προειδοποιούσαν για εγκλήματα πολέμου του καθεστώτος Καντάφι, το ΝΑΤΟ και κάποιοι Άραβες σύμμαχοί του ερμήνευσαν την εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας μάλλον με λάθος τρόπος. Η επέμβαση τους πραγματοποιήθηκε μέσα από μια πληθώρα στρατιωτικών ενεργειών κυρίως αεροπορικών, με πλήγματα τα οποία δεν προβλέπονται ή δεν διευκρινίζονται από την αρχή. Ο πρώτος προβληματισμός λοιπόν έγκειται στο είδος των στρατιωτικών μέσων αλλά κυρίως στην έκταση της εφαρμογής τους όταν εφαρμόζεται η αρχή. Δεύτερον, θα πρέπει να προβληματίζει και ο ενδεχόμενος κίνδυνος να υπήρχαν θάνατοι άμαχου πληθυσμού από μια επιχείρηση με σκοπό την προστασία τους. Τρίτον και σημαντικότερον, το χάος που επικράτησε και επικρατεί στη Λιβύη μετά τη νατοϊκή επέμβαση καθιστά επιτακτική την υιοθέτηση της αρχής “Ευθύνη για Ανοικοδόμηση’’ (Responsibility to Rebuild). Η ανοικοδόμηση θεωρείται  ότι συνίσταται στην παροχή, πρωταρχικά ασφάλειας (συμφιλίωση αντιμαχόμενων μερών, οικονομική βοήθεια κτλ) στο κράτος μετά την στρατιωτική επέμβαση, πράγμα που δεν συνέβη στη Λιβυή.

Δυστυχώς για τη Δύση, οι υπόνοιες ότι η επέμβαση έγινε με γνώμονα πολιτικές σκοπιμότητες αλλά και την καθαίρεση του Καντάφι, η πτώση του οποίου βοήθησε τις Δυτικές και Αραβικές χώρες να εμπλακούν στη Λιβύη (έλεγχος πετρελαϊκών περιοχών), μειώνοντας την ολοένα και αυξανόμενη Κινεζική επιρροή, ίσως να βασίζονται στην πραγματικότητα . Συμπερασματικά, είναι γεγονός ότι η περίπτωση της Λιβύης προκαλεί παγκόσμιο προβληματισμό και κρίση ασφάλειας στη περιοχή της ΝΑ Μεσογείου και την Ευρώπη. Η εφαρμογή της αρχής της “Ευθύνης Για Προστασία’’, αν και σαν θεωρία κινείται στη σωστή κατεύθυνση, δε βοήθησε τη Λιβύη. Ο Μουαμάρ Καντάφι, παρά το γεγονός ότι ήταν ένας αμφιλεγόμενος ηγέτης και δικτάτορας, είχε καταφέρει να ενώσει τη χώρα και την πληθώρα των διαφορετικών φυλών  που συνυπάρχουν σ ’αυτή. Ωστόσο,  το μεγαλύτερο λάθος των Δυτικών κρατών δεν έγκειται αποκλειστικά  στη στρατιωτική επέμβαση κατά ενός, ομολογουμένως, δικτατορικού καθεστώτος, αλλά στην απουσία πλάνου και ουσιαστικής θέλησης για να σταθεροποιηθεί η χώρα στη μετά- Καντάφι εποχή. Αυτό το σχέδιο και η βούληση πρέπει να υπάρξουν σήμερα για να σταματήσει το αιματοκύλισμα στη πλούσια χώρα της Βόρειας Αφρικής.

Σχετικά Νέα